Ο καθηγητής Κοινωνιολογίας Σερζ Πογκάμ ασχολείται με τις αλλαγές στις εργασιακές σχέσεις και ειδικότερα με την αποδιάρθρωση της αγοράς εργασίας που επιβάλλει παντού ο νεοφιλελευθερισμός, καθώς και με τις κοινωνικές συνέπειες που έχουν η σταδιακή καταστροφή της αλληλεγγύης και η διαδικασία εξατομίκευσης των εργαζομένων.

 

● Ενα βασικό χαρακτηριστικό των ημερών μας είναι η υπαρξιακή και εργασιακή ανασφάλεια για την πλειονότητα των πολιτών. Τι σημαίνει αυτό για την ποιότητα της δημοκρατίας μας;

Στις έρευνές μου προσπαθώ να αναλύσω την εργασιακή ανασφάλεια. Προσπαθώ να ορίσω, πιο συγκεκριμένα, τι συνιστά την επισφάλεια στην αγορά εργασίας. Εχω ήδη βγάλει ένα βιβλίο με τίτλο «Οι μισθωτοί της επισφάλειας». Σ’ αυτό επιχειρώ να αναλύσω τις συνέπειες της επισφάλειας στην αγορά εργασίας.

Παρατηρούμε αύξηση αυτού του φαινομένου στη Γαλλία και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες, το οποίο έχει σοβαρές επιπτώσεις στην κοινωνική συνοχή. Και αυτό, επειδή η επισφάλεια στην αγορά εργασίας είναι ήδη μια επισφάλεια ενός ειδικού δεσμού, αυτού μεταξύ των εργαζομένων. Αποκαλώ αυτόν τον δεσμό «οργανικό», «δεσμό συμμετοχής» σε σχέση με την άποψη του Εμίλ Ντιρκέμ για την «οργανική αλληλεγγύη», η οποία βασίζεται στην αρχή της συμπληρωματικότητας και μεταφέρεται από την αγορά εργασίας στην κοινωνία. Ο Ντιρκέμ επιμένει ότι οι επαγγελματικές ομάδες πρέπει να δημιουργούν αυτήν την αλληλεγγύη.

● Τι συμβαίνει σήμερα;

Αυτό που βλέπουμε όμως στη σύγχρονη κοινωνία είναι η μείωση αυτής της βάσης της αλληλεγγύης. Βλέπουμε παράλληλα αύξηση της επισφάλειας στην αγορά εργασίας. Είναι ζήτημα της απώλειας της κοινωνικής προστασίας, της σταθερής εργασίας και της επιδείνωσης των εργασιακών συνθηκών. Υπάρχει ένας ατομικισμός στην αγορά εργασίας, μια διαδικασία εξατομίκευσης στην εργασία.

Ετσι, υπάρχει επισφάλεια σε όλες τις συλλογικές μορφές εργασίας. Με αυτόν τον τρόπο αδυνατίζει αυτός ο ειδικός δεσμός στον οποίο αναφερθήκαμε. Αυτή η επισφάλεια έχει όμως ισχυρή επίδραση και στους άλλους τύπους δεσμών: για παράδειγμα, στην οικογένεια ή στους δεσμούς συμμετοχής και εκλογιμότητας σε εθελοντικές ενώσεις.

Επηρεάζει επίσης τον δεσμό της ιδιότητας του πολίτη, η οποία βασίζεται στη συμμετοχή στη θεσμική πλευρά του έθνους. Ετσι, η επισφάλεια έχει καθολική επίδραση στους υπόλοιπους τρεις δεσμούς: στον οικογενειακό, στον δεσμό της εκλογικής συμμετοχής και στον δεσμό της ιδιότητας του πολίτη.

● Πώς εκφράζεται αυτό στην καθημερινότητα;

Μπορώ να συγκεκριμενοποιήσω περισσότερο την επίδραση στους τρεις δεσμούς με παραδείγματα. Κάποιοι άνθρωποι έχουν μια επισφαλή εργασία. Ετσι έχουν δυσκολία να οργανώσουν την οικογενειακή τους ζωή, όπως π.χ. οι γυναίκες, με αποτέλεσμα να αποσταθεροποιείται το οικογενειακό σύστημα. Δεύτερον, δεν έχουμε σταθερότητα στην αγορά εργασίας όταν δεν υπάρχουν συλλογικές διαπραγματεύσεις.

Είναι δύσκολο να οργανώσεις τον ελεύθερο χρόνο σου ή να συμμετέχεις σε εθελοντικές οργανώσεις όταν αναζητάς διαρκώς καλύτερες λύσεις για τη συμμετοχή σου στην αγορά εργασίας. Εχουμε επίσης έντονη επίδραση στη δυνατότητα να συμμετέχουμε στα συνδικάτα, ενώ –όταν βρισκόμαστε σε μια επισφαλή κατάσταση– μειώνεται η δυνατότητά μας να συμμετέχουμε γενικότερα στους θεσμούς, τους οποίους όλο και λιγότερο εμπιστευόμαστε. Ετσι έχουμε αδυνάτισμα και των τριών τύπων δεσμών σ’ αυτήν την κατάσταση.

Τελικά η δημοκρατία είναι δύσκολο να οικοδομηθεί με ένα τέτοιο σύστημα, επειδή οι εργαζόμενοι απασχολούνται με το να βελτιώσουν την κατάστασή τους και δεν έχουν τη δυνατότητα να εκφράσουν τα αισθήματά τους και τις επιθυμίες τους στα άλλα κοινωνικά πεδία.

● Ο νεοφιλελευθερισμός έχει εντείνει τις ανισότητες, οι οποίες έχουν δημιουργήσει δύο σχεδόν χωριστούς κόσμους, ακόμα και στο εσωτερικό των αναπτυγμένων κοινωνιών. Τι σημαίνει αυτό για την κοινωνική συνοχή και σε ποιο βαθμό μπορεί να γεφυρωθεί αυτό το μεγάλο χάσμα;

Φυσικά, ο νεοφιλελευθερισμός έχει αναπτυχθεί όχι μόνο στην Ευρώπη, αλλά και παγκόσμια. Για παράδειγμα στη Γαλλία, όπου έχουμε ένα υψηλό επίπεδο συλλογικών διαπραγματεύσεων που καλύπτουν περίπου το 95% των εργαζομένων. Σ’ αυτό το σύστημα ο οργανικός δεσμός συμμετοχής είναι ισχυρός και η Γαλλία έχει το ισχυρότερο σύστημα συλλογικών διαπραγματεύσεων...

● Γι’ αυτόν τον λόγο ο Μακρόν επιχειρεί να τον καταστρέψει;

Ναι, φυσικά! Γιατί, ποιο είναι το πρόβλημα της Γαλλίας; Η υψηλή ανεργία. Και επίσης το υψηλό επίπεδο επισφαλούς εργασίας. Αυτή η κατάσταση, η οποία οφείλεται στον νεοφιλελευθερισμό, δημιουργεί μια ανισότητα μεταξύ των εργαζομένων που προστατεύονται και των ανέργων ή των επισφαλώς εργαζομένων. Σαν λύση, λοιπόν, προκρίνεται η καταστροφή του συστήματος σταθερής εργασίας.

Ετσι, το σύστημα που βασίζεται στην αλληλεγγύη μεταξύ των εργαζομένων στην αγορά εργασίας δέχεται επίθεση από τις νεοφιλελεύθερες πολιτικές. Φυσικά μαζί έχουμε αύξηση των ανισοτήτων αυτήν την περίοδο του νεοφιλελευθερισμού και μπορούμε να το δούμε αυτό ακόμα και σε χώρες όπως η Γαλλία, όπου υπάρχουν ισχυρές συλλογικές διαπραγματεύσεις. Το πρώτο πράγμα που θέλει να περάσει ο Μακρόν είναι ένας νόμος για να καταστρέψει αυτό το σύστημα.

● Τις τελευταίες δεκαετίες το εργατικό δίκαιο και τα εργατικά δικαιώματα έχουν μπει παγκοσμίως στο στόχαστρο, με αποτέλεσμα την πλήρη αποδιοργάνωση της αγοράς εργασίας. Ποια είναι επίδραση αυτού του φαινομένου στην ατομική αίσθηση του ανήκειν;

Αυτό που είναι σημαντικό για τους εργαζομένους είναι να έχουν την αίσθηση ότι ανήκουν σε μια επαγγελματική ομάδα. Είναι θέμα ταυτότητας. Θέμα του να νιώθουν ότι είναι χρήσιμοι στην κοινωνία μέσω μιας επαγγελματικής κατηγορίας.

Αυτό αποτελεί τη βάση της αλληλεγγύης μεταξύ του ατόμου και αυτής της κατηγορίας, αλλά και μεταξύ της κατηγορίας και του κοινωνικού συνόλου. Αυτό το σύστημα αλληλεγγύης συγκροτεί αυτό που ονομάζουμε κοινωνία της μισθωτής εργασίας, κάτι που σήμερα βρίσκεται υπό επίθεση από τον νεοφιλελευθερισμό. Υπάρχει μια διαδικασία εξατομίκευσης.

Στη Γαλλία προάγονται οι επιχειρησιακές συμβάσεις, οι οποίες επιτρέπουν στους εργοδότες να οργανώνουν ψηφοφορίες για την τροποποίηση του εργάσιμου χρόνου ή των εργασιακών συνθηκών. Αυτή είναι μια εξέλιξη στην οποία μπορούμε να δούμε την εξασθένηση των συνδικάτων και των επαγγελματικών ομάδων από την άποψη της υπεράσπισης του εαυτού τους και της προαγωγής των συμφερόντων τους.

● Μιλάτε για την κρίση εκπροσώπησης...

Ακριβώς. Υπάρχει μεν η δυνατότητα διαπραγμάτευσης, αλλά μέσα στην εταιρεία. Και αυτό είναι μια άλλη εξέλιξη. Οι εργαζόμενοι δεν μπορούν να νιώσουν ότι ανήκουν σε μια επαγγελματική ομάδα. Υπάρχει μια τάση να οργανώσουν την εργασιακή τους ζωή ως άτομα.

Μπορούν να οργανώσουν την κοινωνική προστασία όχι σε σχέση με την επαγγελματική τους ομάδα, αλλά σε σχέση με την προσωπική τους πορεία στην αγορά εργασίας. Αρα δεν εξαρτώνται από την προσκόλλησή τους στην επαγγελματική τους ομάδα που τους παρέχει κάποια δικαιώματα, αλλά από την προσωπική τους πορεία.

● Μετατρέπονται σε ένα είδος «επιχειρηματία του εαυτού τους».

Ακριβώς! Είναι απολύτως έτσι. Καλείσαι να οργανώσεις τον εργασιακό σου βίο μόνος σου και όχι σε σχέση με κάποια επαγγελματική ομάδα.

● Αυτό κόβει τους δεσμούς κοινωνικής αλληλεγγύης...

Ναι, φυσικά. Δεν υπάρχει περίπτωση να οργανωθεί η αλληλεγγύη σ’ αυτό το σύστημα.

● Η μεταναστευτική και προσφυγική κρίση συγκλονίζει τις δυτικές κοινωνίες και αυξάνει την ξενοφοβία, τον ρατσισμό και τον φασισμό. Πώς μπορεί να λυθεί το πρόβλημα της ενσωμάτωσης των ξένων στις κοινωνίες μας;

Η ξενοφοβία είναι ένα πολύ σοβαρό πρόβλημα για τη Γαλλία. Οπως φυσικά και για την Ελλάδα. Στη Γαλλία έχουμε τον όρο «αδίκημα αλληλεγγύης». Εάν κάποιος θέλει να προσφέρει βοήθεια στους πρόσφυγες, αυτό δεν μπορεί να ποινικοποιείται από το κράτος.

Διότι στη χώρα μου απαγορεύεται να προσφέρεις βοήθεια στους πρόσφυγες που βρίσκονται σε δύσκολη θέση. Αυτό προκαλεί μια κρίση, διότι εξαιτίας του υπάρχει έντονη αντιπαράθεση μεταξύ των οργανώσεων αλληλεγγύης και του κράτους και των ακροδεξιών οργανώσεων, όπως το Εθνικό Μέτωπο ή το συντηρητικό κόμμα.

Ετσι, έχουμε μια μεγάλη πόλωση ανάμεσα σ’ αυτούς που είναι υπέρ της αλληλεγγύης και σ’ εκείνους που δεν την επιθυμούν. Η αλληλεγγύη, η οποία στηρίζεται σε μιαν ανθρωπιστική προσέγγιση, δέχεται επίθεση από μια πολιτική που απαγορεύει την αλληλεγγύη στους πρόσφυγες και τους μετανάστες.

Η γαλλική κυβέρνηση επιβάλλει τον πιο αυστηρό νόμο για τους τελευταίους και περιορίζει τον αριθμό τους, στο πλαίσιο ότι υπάρχουν πολλοί μετανάστες στην Ευρώπη. Η Γαλλία δεν παίζει τον καλό ρόλο στο σύστημα. Να καλωσορίζει δηλαδή τους μετανάστες, στον βαθμό που τάσσεται υπέρ των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Να έχει δηλαδή την παραδοσιακή ρεπουμπλικανική στάση καλωσορίσματος των μεταναστών. Αντίθετα, υπάρχει αύξηση της ξενοφοβίας και η κυβέρνηση τάσσεται υπέρ μιας πιο περιοριστικής πολιτικής.

● Στα χρόνια των μνημονίων και της λιτότητας στην Ελλάδα έχουν αυξηθεί η φτώχεια και ο κοινωνικός αποκλεισμός, αλλά την ίδια ώρα είδαμε να αυξάνονται οι πράξεις αλληλεγγύης και κοινωνικής συνεισφοράς. Πώς το εξηγείτε αυτό;

Φαινομενικά υπάρχει μια αντίφαση, γιατί είναι πιο εύκολο στις πλούσιες χώρες να οργανωθεί η αλληλεγγύη και η ενσωμάτωση των μεταναστών. Πιο δύσκολο είναι σε χώρες όπως η Ελλάδα, η οποία βρίσκεται σε δυσχερή θέση, καθώς αυξάνεται ο αριθμός των μεταναστών που βρίσκονται σε επισφαλή θέση. Η κατάσταση επιδεινώνεται στον βαθμό που αυτοί δεν μπορούν να μετακινηθούν σε άλλες χώρες της Ε.Ε. Εγκλωβίζονται εδώ. Είναι μια πολύ κακή κατάσταση για όλη την Ευρώπη.

● Αυτή ενίσχυσε και τη ναζιστική Χρυσή Αυγή.

Ναι, φυσικά! Αυτήν την εποχή ενισχύονται οι ρατσιστές παντού, επειδή όλη η Ε.Ε. δεν συμμετέχει στον ίδιο βαθμό για την επίλυση του προβλήματος. Γι’ αυτό πρέπει να βελτιώσουμε το σύστημα κυκλοφορίας των μεταναστών στην Ευρώπη. Αυτή είναι η μόνη λύση. Ομως γι’ αυτό είναι απαραίτητη η αντίληψη περί αλληλεγγύης στην Ε.Ε. Κάτι που δεν συμβαίνει.
Ποιος ειναι

Ο Σερζ Πογκάμ γεννημένος το 1960, είναι σήμερα διευθυντής Σπουδών στη Σχολή Ανώτερων Σπουδών Κοινωνικών Επιστημών (EHESS) και διευθυντής Ερευνας στο Εθνικό Κέντρο Επιστημονικών Ερευνών (CNRS). Εχει γράψει πολλά βιβλία για τη φτώχεια, την επισφάλεια και την αλληλεγγύη.

 

Διαβάστε περισσότερα εδώ.